Joanna UlatowskaSkuteczność przeciwdziałania zniekształceniom pamięci w kontekście różnych paradygmatów badawczych

 Kierownik: dr Joanna Ulatowska

Projekt finansowany ze środków Narodowego Centrum Nauki przyznanych na podstawie decyzji numer DEC-2011/01/D/HS6/05482

Celem projektu była próba zintegrowania koncepcji zajmujących się psychologicznymi mechanizmami prowadzącymi do powstawania zniekształceń pamięci oraz identyfikacja skutecznych metod redukujących zniekształceń na różnych etapach tego procesu pamięciowego. Takie podejście jest ważne nie tylko z punktu widzenia pogłębienia teoretycznej wiedzy w dziedzinie zniekształceń pamięciowych, ale również możliwości praktycznego zastosowania wyników takich badań.

Seria badań przeprowadzonych w ramach projektu sprawdzała skuteczność różnych metod kodowania i odzyskiwania informacji w redukowaniu zniekształceń pamięci wywoływanych przez różnego rodzaju mechanizmy oraz dotyczących różnych formatów informacji. Badaniu poddano zniekształcenia pojawiające się naturalnie - w wyniku korzystania ze schematów oraz sieciowej budowy pamięci, a także zniekształcenia wynikające z zewnętrznej sugestii.

W pierwszym etapie projektu przygotowano procedury i materiały do wywoływania zniekształceń oraz przetestowano ich skuteczność. W przypadku zniekształceń opartych o sieciową budowę pamięci m.in. przygotowano polską adaptację paradygmatu Deese-Roedigera-McDermott (DRM) oraz przeprowadzono serię badań potwierdzających, że tak przygotowane materiały wywołują fałszywe przypominanie i rozpoznawanie semantycznie powiązanych słów. Pełna wersja materiałów została nieodpłatne udostępniona i może być używania w badaniach niekomercyjnych odwołując się do publikacji:

Ulatowska, J. i Olszewska, J. (2013). Creating associative memory distortions - a Polish

adaptation of the DRM paradigm. Polish Psychological Bulletin, 44, 449-456. DOI: 10.2478/ppb-2013-0048

 

W tym etapie projektu przygotowano również zestaw materiałów tekstowych, zdjęciowych i filmowych do wywoływania zniekształceń pamięci w paradygmacie dezinformacji oraz zniekształceń wynikających z użycia schematów. Przeprowadzone z ich użyciem badania jako pierwsze bezpośrednio porównały różnice w poziomie efektu dezinformacji, gdy zapamiętywana informacja prezentowana była w formie filmu wideo, serii slajdów lub tekstu prezentowanego słuchowo lub wzrokowo. Trafność pamięć poddanej dezinformacji testowana była werbalnie. Wykazano, że informacja kodowana obrazowo (film, slajdy) była bardziej podatna na fałszywe sugestie, co może być konsekwencją braku dopasowania formatu informacji podczas kodowania i odtwarzania. W kolejnym badaniu zastosowano informacje w modalności słuchowej lub wzrokowej zarówno na etapie kodowania, dezinformacji i testowania pamięci. Częściowo potwierdzono hipotezę zgodności modalności kodowania i odtwarzania, jednak słuchowa prezentacja informacji oryginalnej i dezinformacji modyfikowała ten efekt, prowadząc do najtrwalszych śladów pamięciowych. Rezultaty tej serii badań opisano w artykule:

Ulatowska, J., Olszewska, J. i Hanson, M. D. (2016). Do Format Differences in the

Presentation of Information Affect Susceptibility to Memory Distortions? The Three Stage Misinformation Procedure Reconsidered. The American Journal of Psychology, 4, 407-417.

           

Kolejna faza projektu była podporządkowana sprawdzeniu skuteczności wybranych metod redukowania różnych typów zniekształceń pamięci. W przypadku asocjacyjnych zniekształceń pamięci w serii badań wykazano m.in., że zastosowanie technik opartych na zasadzie podwójnego kodowania (Paivio, 1986) oraz prowadzących do głębszego przetwarzania kodowanych informacji (Craik i Lockhart, 1972), np. tworzenie żywych wyobrażeń zapamiętywanych słów doprowadziło do znaczącej redukcji fałszywego rozpoznawania i przypominania w porównaniu do grup kontrolnych.

Olszewska, J. i Ulatowska, J. (2013). Encoding strategy affects false recall and recognition:

Evidence from categorical study material. Advances in Cognitive Psychology, 9, 1, 44-52. DOI: 10.2478/v10053-008-0130-0

 

Ponadto, wykazano, że wyższe wskaźniki fałszywego rozpoznawania i niższe poprawnego rozpoznawania obserwuje się dla słów kodowanych wzrokowo lub słuchowo, w porównaniu do kodowania odpowiadających im obrazów. Udowodniono także że, wytwarzanie dodatkowego kodu podczas przetwarzania informacji prowadzi do zredukowania poziomu fałszywych rozpoznań.

Procedura DRM została także zastosowana do zbadania poziomu zniekształceń pamięciowych wywołanych przez naśladownictwo nazw i opakowań produktów konsumenckich. Wykazano, że produkty naśladujące były częściej fałszywie rozpoznawanie niż produkty oryginalne. Ponadto format prezentacji (słuchowy, obrazowy lub łączny) nie wpływał na poziom fałszywych rozpoznań. Szczegółowy opis wyników można znaleźć w artykule:

Falkowski, A., Olszewska, J. i Ulatowska, J. (2015). Are lookalikes confusing? The 
application of the DRM paradigm to test consumers confusion in counterfeit cases. Marketing Letters, 26, 461-471.

 

Kolejna grupa badań sprawdzała czy wiedza metapamięciowa to jest, np. instrukcje ostrzegające przed możliwością powstawania zniekształceń lub szkolenia dotyczące zagadnień związanych z funkcjonowaniem pamięci mogą redukować poziom zniekształceń. W przypadku paradygmatu dezinformacji, ostrzeżenia można udzielić tuż przed kodowaniem materiału oryginalnego - następuje wtedy proces uświadomienia potencjalnych zagrożeń na jakie narażona jest pamięć. Takie uwrażliwienie powinno zmniejszyć zniekształcenia poprzez lepszą identyfikację źródła informacji. Z kolei podanie ostrzeżenia tuż przed fazą odzyskiwania informacji może być nieco mniej skuteczne, niemniej jednak również powinno służyć uświadomieniu możliwych błędów i tym samym przyczyniać się do lepszej identyfikacji ich źródła. W serii badań sprawdzono więc wpływ czasowego umiejscowienia ostrzeżenia oraz wpływ typu ostrzeżenia na poziom efektu dezinformacji. Uczestnicy oglądali film przedstawiający napad na ulicy lub czytali test opisujący to zdarzenie, a następnie odpowiadali na pytania dotyczące tego napadu, które zawierały dezinformację lub jej nie zawierały. W pierwszej grupie badań, w zależności od warunku, uczestnicy byli ostrzegani o możliwej dezinformacji przed obejrzeniem filmu, przed dezinformacją lub przed końcowym testem pamięci lub nie byli ostrzegani w ogóle. W drugiej grupie badań uczestnicy ostrzegani byli w sposób krótki i konkretny lub długi i szczegółowy. Wyniki tych badań wykazały, że ostrzeżenie zmniejsza efekt dezinformacji, jednak w nieco inny sposób w zależności od formatu oryginalnych informacji. Kiedy badani zapoznawali się z tekstem ostrzeżenie pozytywnie wpływało na pamięć, gdy podawane było przed ostatecznym testem pamięci. Natomiast w przypadku informacji oryginalnej w formie nagrania wideo ostrzeżenie zmniejszało efekt dezinformacji, gdy zgłaszane przed ostatecznym testem lub przed kodowaniem. Ponadto, dłuższe i bardziej szczegółowe ostrzeżenie nie zmniejszało efektu dezinformacji w większym stopniu w porównaniu z ostrzeżeniem krótkim. Wyniki te sugerują, że nawet po wprowadzeniu dezinformacji, w odpowiednich warunkach, możliwy jest dostęp do oryginalnej informacji.

Powszechnie uznaje się, że w wyniku zmian w mózgu, funkcjonowanie poznawcze pogarsza się wraz z wiekiem, a najszybciej widać to m.in. pamięci epizodycznej. To postępujące pogorszenie pamięci jest szczególnie niepokojące w przypadku osób starszych będących świadkami przestępstw lub wypadków. Co więcej, większość badań dotyczących wpływu dezinformacji wykazała, że zniekształcenia pamięci pod wpływem dezinformacji są silniejsze u osób starszych. Opracowanie technik redukowania zniekształceń pamięci u osób starszych wydaje się więc szczególnie ważne. Głównym celem kolejnej serii badań było zbadanie wpływu ostrzeżeń o dezinformacji na trafność pamięci u osób starszych, w porównaniu do osób młodych. Po zastosowaniu klasycznej procedury dezinformacyjnej opisanej wyżej, pamięć badanych testowano testem wielokrotnego wyboru dającym możliwość wyboru odpowiedzi „nie pamiętam". O ile ostrzeżenie doprowadziło do nieistotnej statystycznie redukcji efektu dezinformacji u młodych dorosłych, to u osób starszych wywołało ono wzrost dokładności raportów pamięci i zmniejszenie częstości wyboru alternatywy "nie pamiętam". Możliwe, że u starszych uczestników ostrzeżenie zmniejszyło nieufność wobec ich własnej pamięci i zwiększyło ich pewność. W konsekwencji mogło to wpłynąć na metapoznawcze procesy monitorowania, skutkując wyższą trafnością pamięci.

W przypadku paradygmatu DRM porównywano efekty ostrzeżenia o możliwości wystąpienia błędów pamięciowych z efektami treningu w wykrywaniu słów krytycznych. Celem obu zabiegów było zwiększenie świadomości natury powstawania fałszywych wspomnień i minimalizacja prawdopodobieństwa pojawienia się fałszywych wspomnień. Zgodnie z wcześniejszymi badaniami, ostrzeżenie o możliwości wystąpienia asocjacyjnych zniekształceń pamięci nie wyeliminowało fałszywych przypomnień i rozpoznań. Szkolenie w wykrywaniu słów krytycznych doprowadziło do redukcji zniekształceń pamięci, jednakże kosztem poprawnego odtwarzania słów studiowanych. Sugeruje to, że szkolenie może zmieniać strategie kodowania prowadząc do większej koncentracji na wykrywaniu słów krytycznych niż na zapamiętywaniu prezentowanych słów.

Podsumowując, uzyskane w projekcie wyniki pozwalają na wskazanie procedur redukujących zniekształcenia pamięci, zarówno na etapie zapamiętywania, jak i odtwarzania informacji. Wydaje się to być ważne nie tylko z teoretycznego punktu widzenia, prowadząc do  pełniejszego zrozumienia mechanizmów kodowania, przechowywania i odzyskiwania informacji z pamięci, ale również z aplikacyjnego punktu widzenia, z możliwym zastosowaniem w kontekście zeznań świadków, terapeutycznym oraz marketingowym.